Nick Út-Phóng viên ảnh báo chí AP

Phóng viên ảnh báo chí AP- Nick Út
Từ chiến tranh đến hòa bình

Ông tên Hùynh Công Út, sinh ngày 29.3.1951 tại Long An.16 tuổi là phóng viên chiến trường của Associated Press (AP)-Mỹ tại Sài Gòn. Bức ảnh “Vietnam Napalm Girl” đã mang đến cho ông vinh quang trong sự nghiệp .Hiện tại ông đang làm cho AP tại trụ sở ở Los Angeles, California, Mỹ.
Tháng 5.2010 ông là một trong những phóng viên ảnh quốc tế tham dự workshop ảnh báo chí tại Hà Nội do quỹ IMMF, Canon và báo điện tử VietNamNet đồng tổ chức.


Thưa ông, cái “nick name” Nick Út có từ khi nào? Vì sao ông lại chọn ảnh báo chí- phóng viên chiến trường để bắt đầu nghề nghiệp “sinh tử” của mình?
Năm 1965, anh tôi Hùynh Thanh Mỹ, đang làm cho AP đã bỏ mình trong một chuyến đi tác nghiệp.Lúc đó tôi 16 tuổi, đang làm việc trong phòng tối, tập sự chụp ảnh cho AP, được đánh giá tốt. Khi người anh mất, AP cho thế chỗ và trở thành phóng viên chiến trường. Ở Sài Gòn, AP chỉ có vài người Việt.
Tên Út rất khó gọi đối với mấy đồng nghiệp người Mỹ. Có một phóng viên của AP người Pháp tên Henri Huet, sinh tại Đà lạt (mẹ người VN), một phóng viên nổi tiếng, yêu quý tôi, thấy tôi nhỏ bé nên cho cái tên biệt danh “Nick”- bé nhỏ.
Cuối năm 1969, trong một kỳ nghỉ ở Hồng Kông, tôi đã nhường xuất của mình cho Huet, ai dè đó là chuyến bay định mệnh, máy bay bị nổ ngay khi chưa ra khỏi không phận VN.Tôi đã lấy cái nickname- “bé nhỏ”đó làm tên của mình từ khi ấy để kỷ niệm về người bạn.Và đó là một cái “nick” rất hên với sự nghiệp của tôi.
Ngòai bức ảnh Kim Phúc- em bé napalm đã quá nổi tiếng thế giới, ông còn có những kỷ niệm nào về những bức ảnh chiến tranh VN, những kỷ niệm không bao giờ lãng quên trong những hồi ức của ông?
Bức ảnh này đã được Trường Đại học Columbia chọn là ảnh thứ 41 trong 100 ảnh được ghi vào lịch sử có ảnh hưởng đến thế giới. Năm 2005, bức ảnh này được tôn vinh là một trong 10 bức ảnh báo chí đáng ghi nhớ nhất trong vòng 50 năm qua của Tổ chức nhiếp ảnh báo chí thế giới (World Press Photo).
Những bức ảnh chiến trận thì nhiều lắm, nhưng phần lớn là những cảnh tàn phá của cuộc chiến ở các xóm làng VN.Những bức ảnh không cần ngôn ngữ vẫn làm rung động những trái tim yêu hòa bình, phản đối cuộc chiến tranh do Mỹ gây ra ở VN.
Không thể quên trong hồi ức, nhưng điều nhớ nhất có lẽ là được sống tới hôm nay. Thông thường cái gì vui thì qua mau, dễ quên. Làm phóng viên nhiếp ảnh ngoài chiến trường, bây giờ còn sống là phước lắm rồi. Như vậy trong đời phóng viên chiến trường, thoát chết là chuyện chắc chắn đã xảy ra. Lần nào thoát chết cũng nhớ dai!. Nhớ có lần, cũng vùng tôi chụp cô Kim Phúc, xe tôi là mục tiêu cho pháo kích từ trong rừng rậm , xe chạy thục mạng, càng chạy, đạn pháo càng pháo theo…. Đố làm sao quên.
Thời kỳ chiến tranh VN, ông được xem là người của phía Mỹ. Ngòai những bức ảnh chụp cảnh bom đạn, hoang tàn, thương vong, chết chóc…, ông có bức ảnh nào về “chiến công” của quân đội Mỹ?
Thiếu gì!. Ôm máy, phim lúc nào cũng dồi dào, chuyện xảy ra trước mắt, chụp lia lịa. Những hình này có gởi đi, vô ích vì báo Mỹ đâu thèm xài.Báo Mỹ không phải là cơ quan tuyên truyền của chính phủ. Lính Mỹ đánh nhau, chụp chiến công của lính Mỹ, chỉ có “nhân viên” (employee) của chính phủ chụp đăng trên báo quân đội, chứ nhà báo chụp, chỉ để lãnh lương chứ không nổi tiếng được...
Ông có kỷ niệm nào với những người “Việt Cộng” vào thời đó? Có khi nào ông được xem ảnh của các phóng viên chiến trường “Việt Cộng”?
Tôi có xem rất nhiều hình của các anh “Việt Cộng” và rất thích, ví dụ như anh Đòan Công Tính (tôi cũng vừa mới được quen anh mấy năm nay),anh Văn Bảo ( tôi cũng gặp được anh Văn Bảo ở New York), rồi anh Hòang Mai, Mai Nam, Lê Minh Trường…Ảnh các anh ấy chụp rất đẹp.
Khi ông chụp những bức ảnh chiến tranh, kể cả chiến tranh VN và các cuộc chiến sau này, điều gì có trong suy nghĩ của ông khi đó, và ông bấm máy?
Chiến tranh bao giờ cũng là “thiên đường” của nhà báo, vì chiến tranh dễ làm cho một nhà báo nổi tiếng. Làm báo ai cũng biết thế. Chiến tranh vùng Trung Đông, nhà báo bị bắt, thường 80% là bị chặt đầu, trong vài năm,có 130 nhà báo bị giết, vậy mà đơn xin đến vùng này săn tin, chụp hình vẫn nhiều.
Với thẻ nhà báo hay nghề làm báo ở miền Nam, và nhất là của Mỹ, thường không bị giới hạn tài liệu tham khảo. Nhưng ở chiến tuyến khác, người làm báo, nhà nhiếp ảnh bị gò bó vào chủ đề, vào mục đích và bổn phận bắt buộc.
AP không phải là cơ quan tuyên truyền, nên phóng viên thường bị câu hỏi là độc giả mơ ước được nhìn thấy cái gì bên cạnh những hình ảnh chiến tranh. Chụp một anh lính bị thương bên cạnh thư và hình ảnh gia đình sẽ xúc động hơn là bên cạnh bình nước biển, đôi nạng gỗ…
Nói về chụp ảnh cuộc chiến VN bắt tôi suy nghĩ hoài. Tại sao chiến tranh lại xảy ra ở VN? Nhiều ảnh chụp xong, nhìn lại, muốn khóc.
Mỗi người có suy nghĩ khác nhau về cuộc chiến. Với tôi, dựa vào kinh nghiệm bản thân, có thể sự suy nghĩ của tôi sẽ khác nhiều người,mỗi lần chụp là một lần nghĩ.Trong chiến tranh VN, phóng viên chúng tôi được tự do đi lại bất cứ nơi nào của quân đội Mỹ,quân đội Sài Gòn, kể cả vùng do “Việt Cộng” kiểm sóat.
Sau những bức ảnh chụp,là một bằng chứng về cuộc chiến tranh, là một lời lên án chiến tranh.
Có lẽ rút kinh nghiệm về ảnh hưởng của những bức ảnh chiến tranh VN chính phủ Mỹ lấy đó làm bài học cho các cuộc chiến tranh sau này ở Iraq, Afghanistan…, nên báo chí không được tư do như thời chiến tranh VN.
Sau khi chụp bức ảnh “em bé napalm”, ông đã đưa cô bé cấp cứu trong quân y dã chiến quân đội Mỹ…Và để hôm nay “nhân chứng sống” Kim Phúc đang là đại sứ hòa bình của UNESCO. Nhưng cũng có những phóng viên chiến trường rơi vào tình huống như ông năm xưa, họ chỉ chụp ảnh để có bức ảnh ưng ý,thâm chí để mong được nổi tiếng từ bức ảnh và sau đó bỏ mặc nhân vật sống – chết không quan tâm. Ông quan niệm vấn đề này như thế nào?
Vụ Kim Phúc tôi đã làm theo phản ứng tự nhiên. Trước một thảm cảnh như thế, tôi nghĩ ai cũng làm giống tôi vì lúc đó tôi có phương tiện. Hãy thử tượng tượng, mình có phương tiện, trước việc xảy ra, mình không làm gì, ân hận sẽ theo mình dai dẳng cả đời.
Tôi là người VN, tôi không thể để cho cô Kim Phúc chết tại quốc lộ 1 Trảng Bàng. Sau khi chụp ảnh cô, tôi đã khóc và rất muốn lo cho gia đình cô ấy. Hơn 30 năm nay, tôi đã là bạn của gia đình cô ấy.
Những người mong muốn nổi tiếng từ “thảm họa” của người khác, thì suốt đời họ không được bình yên trong tâm trí. Và sẽ chết trong đau đớn bởi sự hối hận muộn màng.Tôi không muốn nhắc nhưng đó là trường hợp xảy ra gần nhất với tác giả bức ảnh nổi tiếng chụp cảnh con kên kên đang đứng rình trước một bé trai sắp chết đói ở Xomali.
Ông có ghé thăm “chiến trường “xưa ở VN ?Ông có gặp được ai- nhân vật trong ảnh ông ngày ấy? Cảm xúc của ông như thế nào khi nhìn lại nơi đã từng xảy ra cuộc chiến, nhất là vùng Trảng Bàng-Tây Ninh, nơi ông chụp ảnh Kim Phúc-em bé napal?
Tôi có về lại nơi này,rất bồi hồi. Muốn gặp lại vài người xưa. Nhưng không gặp ai.Người cũ chắc chiến tranh đã làm cho kẻ đi xa, người vể cõi vô định.Tôi cũng hay ghé Trảng Bàng, người dân ở đây nhận ra tôi (nhờ truyền thông VN). Tôi cũng thăm ngôi nhà cũ của gia đình Kim Phúc, người anh trai chạy cùng cô ấy ngày xưa cũng đã mất cách đây 5 năm.
Tò mò chút ít, ông quan niệm về phương tiện tác nghiệp như thế nào?
Máy ảnh không quyết định tạo ra ảnh có giá trị. Máy thường, chụp đúng lúc, đúng người… sẽ ra ảnh giá trị. Tuy nhiên nghề nghiệp đòi hỏi máy chụp có thể làm việc theo óc của mình muốn. Máy làm được chức năng này, dĩ nhiên đắt.Ống kính thì nhiều, tele đắt tiền, nhưng ít khi nào ống kính tele tạo ra ảnh có giá trị, vì ảnh báo chí là cận cảnh. Nhưng không có sẽ cảm thấy thiếu.
Thời chiến tranh VN tôi thường dùng 4 máy, lúc nào cũng có gần 100 cuồn phim đen trắng, màu. Hiện nay Digital camera quá tốt, chỉ cần 2-3 máy với cái laptop là tôi tự do chuyển ảnh về AP trong vòng vài phút để lên mạng và truyền hình.
Theo như thông tin từ Quỹ tưởng niệm các nhà báo Đông Dương-IMMF, tháng 5.2010 ông sẽ có mặt ở VN và tham gia một chương trình workshop trao đổi kinh nghiệm, kỹ năng chụp ảnh với các phóng viên trẻ của VN. Nếu có thể ông sẽ trao đổi với họ những vấn đề gì về ảnh báo chí?
Tôi có mặt ở VN dịp này trao đổi cho vui. Và vui nhất là được gặp gỡ lại các bạn cũ như Tim Page và một số bạn khác.
Nguyên tắc về ảnh báo chí, ai làm báo cũng phải biết là làm sao tạo ra ảnh giá trị. Giá trị ở chỗ nó cũng như một bài báo mang nhiều thông tin.Nó còn giá trị ở chỗ làm sao hình ảnh tạo được cảm xúc của người xem, ấn tượng vào lương tri, suy nghĩ của họ…Và giá trị nhất là ảnh hưởng của bức ảnh sau đó tác động ở mức độ nào với xã hội, với cộng đồng…
Nguyên tắc báo chí, “Hoa lạc giữa rừng gươm” hoặc “Gươm lạc giữa rừng hoa” chứ không thể “Hoa lạc giữa rừng hoa” hoặc “gươm lạc giữa rừng gươm” mà thành bức ảnh nổi tiếng được. Nếu thay thế cô Kim Phúc bằng một cô chiến sĩ hay ông chiến sĩ, hình có gởi cũng chỉ được một vài báo đăng
Lấy từ kinh nghiệm bản thân ông, một phóng viên ảnh báo chí đúng chuẩn của truyền thông thế kỷ 21 cần phải có những tố chất nào về kỹ năng nghề, về kỹ thuật phương tiện, về cả phẩm chất và trình độ kiến thức cá nhân?
Nói về một phóng viên ảnh báo chí đúng chuẩn, tôi sợ tôi không có khả năng nói. Vì mang cái gọi là “chuẩn” ở AP với “chuẩn” ở VN thì rất khó vì nhiều khác biệt. Giá của một tấm ảnh được đăng báo ở nước ngòai khoảng 100 USD đến vài trăm USD, nhưng có thể dao động đến hàng triệu USD tùy theo mức độ quan trọng của sự việc, sự kiện. Ví dụ bức ảnh chụp cảnh tai nạn máy bay của Kennedy “con” có thể được trả tới 1 triệu USD.
Kiến thức về ảnh báo chí thì ai làm báo cũng biết định nghĩa chữ TIN.
Gọi là tin là nói đến một sự kiện hay hình ảnh mới lạ.Nói vui như trong làng báo chí VN từ xưa, con chó cắn người không gọi là tin vì việc chó cắn người là việc thường xảy ra,ngược lại, người cắn chó chắc chắn sẽ là tin.
Ảnh báo chí VN hiện nay ít được các hãng truyền thông, thông tấn báo chí nước ngòai xử dụng, và trong giải ảnh báo chí WPP, Pulitzer hàng năm cũng vắng mặt. Theo ông, ảnh báo chí VN cần có những yếu tố gì để có thể sánh cùng các đồng nghiệp nước ngòai?
Ảnh vào được WPP, Pulitzer là những ảnh giống như sáng tác.Sáng tác không phải là tác phẩm có tình tiết éo le, gay cấn … mà có thể là tác phẩm bình thường nhưng tác giả đưa ra được một quan niệm mới, triết lý mới, nhân sinh quan mới…
Sáng tác của ảnh là rung động của người chụp, lại hoàn toàn thật, không được photoshop. Thêm yếu tố hên- may mắn, như chụp đúng lúc, không đụng chạm. Chụp mà theo đơn đặt hàng, khó xúc động, sợ chạm ‘húy”…sẽ cho những bức ảnh “chết”.
Ảnh báo chí VN theo ý riêng tôi là ít thông tin, na ná nhau ở sự kiện,kể cả góc máy, cảm xúc từ bức ảnh không nhiều… Không phải là VN không có thông tin mang tầm quốc tế mà vì các bạn chưa nhìn ra.Ví dụ những hình ảnh về môi trường biến đổi khí hậu…
Riêng ông có nhận xét gì về ảnh báo chí VN và những phóng viên ảnh báo chí VN hiện nay?
Theo tôi được biết ở VN thường phóng viên viết là chụp ảnh luôn, ít có phóng viên ảnh thuần như chúng tôi. Vì thế có thể ảnh báo chí ở VN lượng thông tin ít vì đã có bài viết kèm theo rồi.
Phần khác tôi cũng thấy ảnh báo chí VN thường dùng ảnh đơn lẻ, ít ảnh xây dựng kiểu một phóng sự ảnh- câu chuyện ảnh.
Qua mấy lần cùng các bạn phóng viên ảnh tham dự workshop ở VN tôi thấy các bạn có nhiệt tình, ham học cái mới, nhưng hình như không ai bỏ sức như một đam mê kiểu như chúng tôi, sống-chết với nghề.Cũng có thể do điều kiện hòan cảnh ở VN khác nên cũng khó đòi hỏi hơn.
Nếu như không có gì trở ngại, ông có thể giới thiệu chút ít về cuộc sống bây giờ của ông, gia đình và những gì ông muốn chia sẻ với mọi người về hạnh phúc?
Tôi đã lập gia đình hơn 30 năm, được 2 con, 1 trai, 1 gái, và 2 cháu ngọai. Tôi làm việc cho AP hơn 44 năm rồi và tiếp tục cho tới ngày hưu. Mà có về hưu thì vẫn tiếp tục cầm máy, vì tôi mê mẩn cái nghề này quá rồi. Mỗi ngày thấy ảnh của mình trên mạng, trên các báo hay trên truyền hình là niềm vui của tôi.
Nghe ông tâm sự với một ít người bạn, khi về hưu ông sẽ chọn VN để định cư? Ông có nghĩ là khi đó cũng sẽ làm một điều gì đó đóng góp cho ảnh báo chí VN với tư cách là một người VN không phải của AP?
Về VN, ở VN hưởng tuổi già là mong ước của tôi. Tôi cũng mong được đóng góp giúp các bạn trẻ chụp ảnh với tấm chân tình và vô tư vô lợi.Ngòai ra khi về hưu, tôi sẽ thực hiện những cuốn sách ảnh mà mình ấp ủ lâu nay, là những tổng kết cuộc đời cầm máy.
Cảm ơn báo điện tử VietNamNet đã cho tôi cơ hội chia sẻ chút ít về mình với mọi ngừời./.

Hòai Hương thực hiện