NSNA Võ An Ninh đã về chốn bồng lai tiên cảnh

Sinh năm 1907 (Đinh Mùi), nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ An Ninh sống gần trọn thế kỷ 20 và đã nhận giải thưởng lớn đầu tiên năm 1935 (giải ngoại hạng của Hội Mỹ thuật kỹ nghệ Việt Nam cho tác phẩm Buổi sớm trên đê sông Hồng), gắn bó với nhiếp ảnh cả cuộc đời, ở các cột mốc 70, 80, 90 tuổi, Võ An Ninh được Nhà nước và nhân dân trao cho những phần thưởng cao quý: Huân chương Lao động hạng nhì (1984), Sách ảnh Võ An Ninh do TTXVN in tặng (1991), Huân chương Độc lập hạng ba, Giải thưởng Hồ Chí Minh (đợt 1-1996).

18 giờ 45 phút ngày 4.6.2009, NSNA Võ An Ninh vĩnh biệt tuổi 103 của mình với trần thế để tiếp cuộc hành trình về cõi thiên thai chốn bồng lai tiên cảnh, để lại một gia sản ảnh nghệ thuật và phóng sự đồ sộ.

Cuộc đời và sự nghiệp
NSNA Võ An Ninh, người sống qua 2 thế kỷ, đã cống hiến cho VN nhiều tác phẩm nhiếp ảnh có giá trị.Ông đã được Nhà nước trao tặng giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 với những bức ảnh lịch sử nổi tiếng về Bác Hồ đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh nước VN ngày 2.9.1945 tại Quảng trường Ba Đình, đồng thời là nhân chứng sống của những bức ảnh nổi tiếng về nạn đói của nhân dân ta năm Ất Dậu 1945.
Bức ảnh đầu tiên của ông được công bố vào năm 1932. Từ đó đến nay, trải qua bao thăng trầm của những biến động lịch sử, và cả ngay với chính bản thân, ông vẫn cầm máy, vẫn say sưa sáng tác, vẫn tiếp tục có thêm những tác phẩm để lại cho đời.
Chỉ sau ba năm cầm máy, NSNA Võ An Ninh đã có một tác phẩm "Buổi sáng trên đê sông Hồng" được giải thưởng ngoại hạng do Hội mỹ thuật kỹ nghệ VN tặng.
Năm 1938, tác phẩm "Đẩy thuyền ra khơi" được giải thưởng ngoại hạng triển lãm ảnh Paris. Cùng năm này, ông được Bằng khen của triển lãm ảnh nghệ thuật quốc tế Portugal cho tác phẩm "Chợ bán nồi đất" và Huy chương vàng tặng cho cuộc triển lãm ảnh nghệ thuật cá nhân tại Huế.
Ông là người có một tình yêu Tổ quốc rất đặc biệt, nên phong cảnh VN với ông là những vẻ đẹp không gì sánh được, có lẽ thế mà những bức ảnh phong cảnh của ông có vẻ đẹp thóat tục, như những chốn thiên thai, bồng lai tiên cảnh. Có thể nói ở chủ đề Tổ quốc, chưa tác giả nhiếp ảnh nào làm được như ông. Và không chỉ ghi chép Tổ quốc rộng dài qua ống kính, còn tô đậm những hình ảnh đất nước bằng chất thơ trữ tình của một nghệ sĩ lớn, bằng tâm hồn của một bậc minh triết.
Ông cũng say mê chụp ảnh về những sinh họat, cuộc sống đời thường con người từ rất sớm, nên tuy chỉ là một cán bộ của Sở khảo cứu nông lâm Đông Dương, ông vẫn sớm tìm ra được phương tiện để phục vụ cách mạng.
Tấn thảm kịch với nhân dân VN,nạn đói năm Ất Dậu 1945, với con số 2 triệu người chết đói trên tổng số 13 triệu dân quả là cực kỳ khủng khiếp! Vốn giàu cảm xúc, NSNA Võ An Ninh lúc ấy đang tuổi 40 đã phải cố nuốt nước mắt vào trong, dấn bước trên các nẻo đường đói ăn bằng chiếc xe đạp và chiếc máy ảnh Đức hiệu Zeiss Ikon thực hiện thiên phóng sự ảnh về cảnh ngộ đau thương, thảm khốc của dân tộc.
Chụp về ông tráng phim, làm ảnh ngay. Những bức ảnh cỡ 18x24cm đầu tiên ông đem đến trụ sở Hội Hợp Thiện - một hội từ thiện lớn ở Hà Nội lúc bấy giờ, vào thẳng phòng họp, ông nói ngay: “Trời ơi, các cụ ơi, người chết đói nhiều lắm rồi, các cụ còn chờ họp bàn gì nữa, có hình ảnh để thập mục sở thị đây, phải cứu ngay thôi các cụ ơi!”. Phóng sự còn tiếp tục với những ảnh hậu đói: những “núi” sọ người, những bia khắc ghi mộ tập thể… ở chợ Hàng Da, nhà mồ Giáp Bát. Bộ ảnh quí với trên 50 ảnh đã và đang được lưu trữ, trưng bày trong nhiều bảo tàng, sách, trên nhiều thước phim điện ảnh trong nước và quốc tế. Cố tổng bí thư Trường Chinh từng đánh giá: “Bộ phóng sự ảnh này của ông Võ An Ninh là một tài sản vô giá của loài người, một bản án kết tội chủ nghĩa thực dân mà không cần thêm một lời nói nào cả!”.
Ảnh của ông cũng là những tư liệu lịch sử quý giá, lưu giữ những gì đã mất đi không cưỡng lại được bởi thời gian, chiến tranh và cả sự hủy hoại của con người. Những bức ảnh chụp ở Tây Nguyên những năm 40 của thế kỷ 20 là nguồn sử liệu quý cho công việc nghiên cứu Tây Nguyên. Và mãi mãi là một hoài niệm hình ảnh những cụ đồ gò lưng viết câu đối Tết trên phố Hà Nội năm 1940, và khó mà thấy lại được hình ảnh cô thôn nữ khăn mỏ quạ, áo tứ thân lả mình trên đống rơm trong tác phẩm Hương lúa chụp năm 1950 ở Hà Đông; hay những cô thiếu nữ Sài thành hoa lệ trong tà áo dài và kiểu tóc đặc trưng thập niên 50 được ông chụp trước Lăng Ông Bà Chiểu….
Ngòai những bộ ảnh phong cảnh mà có thể nói trở thành “kinh điển” về ảnh nghệ thuật của ông, NSNA Võ An Ninh còn được biết đến trong sự nghiệp nhiếp ảnh của mình ở 2 mảng ảnh lớn là Phóng sự ảnh về hoạt động của Hồ Chủ tịch 1945-1946, Phóng sự ảnh về thanh niên và nhân dân Sài Gòn đấu tranh chống Mỹ (1950), những tác phẩm được giải thưởng Hồ Chí Minh, cùng bộ ảnh tư liệu duy nhất về nạn đói năm 1945 .
Một tấm gương lao động nghệ thuật
Năm 1930 nhờ sự bảo trợ của nhà hàng Godart, anh thanh tra kiểm lâm Võ An Ninh được mua trả dần chiếc máy ảnh Đức tuyệt vời lúc bấy giờ hiệu Zeiss Ikon sản xuất năm 1928 giá 32,5 đồng Đông Dương, một số tiền rất lớn khi ấy. Chiếc máy ảnh này là "người tình chung thủy" theo NSNA Võ An Ninh đến tận bây giờ. Ông gần như đã đi khắp Đông Dương, nếu biết từ năm 1937 ông đã mất một bàn chân sau một tai nạn giao thông và di chuyển chủ yếu bằng xe đạp thì ta càng khâm phục nghị lực và tình yêu nghệ thuật của ông. Thật sự theo đuổi thú chơi ảnh (cho đến bây giờ ông vẫn chưa bao giờ làm ảnh dịch vụ).
Năm 1933, ông đã đến Sapa và có ảnh, năm 1956, 1960 ông lại đi, nhưng đến 1961 mới có tấm ảnh Sapa ưng ý. Để "chinh phục Sa Pa", ông đã lên đó không dưới 40 lần, từng đứng lên yên ngựa, vươn qua hàng rào thưa chọn góc độ đẹp để bấm máy, hoặc ngồi "rình" cả tuần liền để "chớp" được khoảnh khắc cả Sa Pa trong biển mây trắng bồng bềnh.Chính bức ảnh Đôi nét thủy mặc Sa Pa này đã đem đến cho ông bằng khen triển lãm ảnh quốc tế BIFOTA (Berlin) 1965.
Năm 1943 ông chụp Thiếu nữ Êđê, năm 1981 ông lại chụp Thiếu nữ Êđê, ông bảo chỉ cần nhìn ảnh là thấy được sự đổi đời của các dân tộc Tây Nguyên.. NSNA Võ An Ninh được anh em đồng nghiệp gọi là người luôn "đầu têu" ra đề tài mới: người đầu tiên giới thiệu Sa Pa với công chúng; người phát hiện ra những cái đẹp "một đi không trở lại" của thời đại như cảnh chợ hoa ngày Tết, vẻ đẹp của các cô thiếu nữ thời những năm 30, những ông đồ nho bày mực tàu giấy dó viết câu đối xuân, đưa bút hất lên nét cong sống động...
Các nhà phê bình nghệ thuật Pháp đã gọi NSNA Võ An Ninh là "con người của phong cảnh".. Hỏi cụ có bí quyết riêng gì khi cầm máy, cụ sôi nổi: "Thực ra cũng là cảnh ấy nhưng chỉ cần nhích máy lên cao một chút hoặc thấp xuống một chút, sang trái một chút hoặc sang phải một chút... là bức ảnh đã khác. Phải "bới" chỗ đó ra bằng mắt để chộp được cái đẹp".
Trong một chuyến đi săn ảnh với 9 anh em ở vùng quê tại Nam Định, NSNA Võ An Ninh dám "chấp" anh em chọn cảnh chụp trước, còn mình chọn những góc mà anh em... không thèm để ý. Dẫu vậy, tác phẩm của ông lúc đó khiến đồng nghiệp kinh ngạc. Theo ông, cái quan trọng nhất của người nghệ sĩ là phải đi nhiều.
Đi và thu lại trong ống kính của mình những hình ảnh và sự kiện, bởi chỉ "quanh quẩn xó nhà" rồi cũng sẽ nhàm. Sức đi của ông khiến cả người trẻ cũng phải choáng, ngay cả khi đã trên trăm tuổi, ngồi xe lăn nhưng ông vẫn khao khát đi. Tuân thủ nguyên tắc này, nên tác phẩm của NSNA Võ An Ninh rất có chiều sâu và ý nghĩa không chỉ là nghệ thuật mà còn mang tính tư liệu giá trị.
NSNA Võ An Ninh và các đồng nghiệp
NSNA Vũ Huyến- Phó CT Hội NSNAVN.Tôi có 3 điều nói về NSNA Võ An Ninh.
Ông là một người suốt đời làm một nghề là chụp ảnh, và sống với nghề suốt 2 thế kỷ, từ một người làm thuê trở thành người làm chủ, cầm máy của mình, nhìn đất nước của mình từ ngày đầu 2.9.1945, nhìn đến tận cuối đời sự lớn mạnh và ngày càng vững mạnh của Tổ quốc mình ở thế kỷ 21.
Ảnh của ông rất rõ chất tài liệu, ông ý thức được điều đó, với ông chụp ảnh là làm chứng nhân của sự kiện của những gì mình nhìn thấy, trong kho tàng ảnh của ông tưởng như bình thường nhưng rất có giá trị về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, dân tộc học… qua từng giai đọan, thời kỳ.Vì thế ảnh của ông thường được làm tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu dân tộc học, văn hóa học…không chỉ của VN mà của nước ngòai.
Ông là người làm nghề thuần túy qua những bức ảnh mang chất tài liệu, nhưng ông cũng là người lãng mạn bậc nhất,có một tư duy về phong cảnh rất trinh nguyên, nên ông có những bức ảnh phong cảnh đầy chất thơ. Và chính thế cuộc đời ông cũng có nhiều giai thọai.
Kỷ niệm của tôi với ông ấy có nhiều, nhưng nhớ nhất là ở kỳ Đại hội lần 2 của Hội NSNAVN làm ở Cung Văn hóa thiếu nhi Hà Nội, trong danh sách sách đề cử BCH có ông-già nhất, và tôi-trẻ nhất. Ông đứng lên phát biểu: Thưa các bạn,nếu các bạn muốn để cho Võ An Ninh được cống hiến thì cho tôi xin rút tên, tối chỉ biết chụp ảnh, không biết làm quản lý. Còn tôi cũng xin rút tên vì tôi còn trẻ quá, chưa có kinh nghiệm quản lý…Sau này vào TP.HCM gặp ông lần nào ông cũng tỏ ý tiếc vì sức khỏe nên không đi xem mấy triển lãm của các NSNA trẻ.
NSNA Đồng Đức Thành,Phó CT Hội NSNA TP.HCM. Nếu được gọi ông là “Bố” thì đó là một niềm tự hào của tôi.
Với tôi ông không chỉ là bậc tiền bối trong giới nhiếp ảnh VN, mà cuộc đời ông không có bóng mờ, vì ông không hề tham gia bất kỳ chức tước quan vị nào, chỉ chụp ảnh và chụp ảnh.Với phương tiện cũ kỹ là chiếc máy ảnh cổ chụp phim, nhưng so với những lọai phương tiện nhiếp ảnh “khủng” với các kỹ thuật photoshop thì ảnh của ông chả thua kém, đôi khi còn vượt trội trở thành một tác phẩm hòan hảo.
Ông là người có tư duy khai phá, nhất là với chủ đề phong cảnh đất nước. Phong cảnh trong cái nhìn của ông, trong tác phẩm của ông e ấp, trinh nguyên, như vốn như thế của thiên nhiên,hoang sơ, bình yên và thơ mộng. Ảnh tài liệu của ông thì không thể không nhắc đến bộ ảnh nạn đói năm Ất Dậu 1945 ở Thái Bình, Hà Nội… một minh chứng về lịch sử đau thương của dân tộc, mà ông không chỉ là chứng nhân mà ông còn mang cái tâm của một người VN yêu nước.
Nếu được gọi ông là “Bố” với tôi là một niềm tự hào. Vâng, ông đối với tôi như con, ngòai sự yêu thương nhắc nhở về công việc sáng tạo nghệ thuật, ông còn là người động viên tôi trong nghề, luôn nhắc tôi là “phải đi, đi nhiều mới có cái để chụp”. Năm 1995, trong triển lãm ảnh đầu tiên của tôi, chính ông đã phát biểu những ý kiến mà sau này tôi lấy đó để mà vững tin vào con đường sự nghiệp nhiếp ảnh nghệ thuật của mình. Ông cho đến tận những phút cuối đời vẫn mang một tâm hồn trẻ đến ngỡ ngàng với bọn trung niên chúng tôi.
NSNA Đào Hoa Nữ, người học trò yêu của NSNA Võ An Ninh. Chị vừa có chuyến đi sáng tác 10 ngày ở miền Tây Bắc về và nghe ngay tin “Thầy” đã đi về miền xa.
Chị nói, những chuyến đi liên tục của chị khắp mọi miền đất nước cũng là theo lời dạy của “Thầy”. Với “Thầy”, người NSNA mà không đi thì không có sáng tạo, không có cái nhìn mới, không thể có ảnh- tác phẩm được.Và chị đã đi, đi rất nhiều, để có được những bộ ảnh về đất nước, con người VN, để mỗi lần đi về là mang ảnh tới khoe với “Thầy”.
Tôi rất nhớ lần đầu tiên tôi làm triển lãm cá nhân năm 1990-1991, chính “Thầy” là người viết 1 bài giới thiệu, sau đó tôi cũng đã in trong sách ảnh của mình. Những lời nhận xét của “Thầy” như là sự khích lệ vô giá cho tôi sau này trên bước đường trưởng thành của nghề.
Tôi cũng còn nhớ lần cùng Hồng Nga, An Dung(2 NSNA CLB Hải Âu) vào bệnh viện thăm “Thầy”, ông tỏ ra rất vui khi thấy những NSNA nữ có đam mê nghề, và đặc biệt rất ham thích những chuyến đi để chụp ảnh. Ông không còn xem chúng tôi là những cô học trò mà xem như những đồng nghiệp có cùng một suy nghĩ về nghề.Ông xem thành công của chúng tôi như một niềm vui lớn của chính ông.

NSNA Võ An Ninh, người nghệ sĩ của 2 thế kỷ đã phiêu linh trong những miền phong cảnh VN mà ông đã từng đến và ngắm nhìn, lưu giữ bằng hình ảnh cho hậu thế. Tên của ông cũng gắn với nhiều sự kiện lịch sử VN bằng hình ảnh mà hôm nay như những minh chứng lịch sử vô giá của VN được lưu giữ cho các thế hệ. Một nén tâm nhang kính viếng linh hồn ông được an bình ở cõi thiên thai chốn bồng lai tiên cảnh./.

Hòai Hương