Ảnh nghệ thuật VN để làm gì?

Ảnh nghệ thuật của Việt Nam để làm gì

Hòai Hương

Nhiếp ảnh Việt Nam kể từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh thành lập 15.3.1953 đến nay đã qua được hơn nửa thế kỷ với nhiều thành tựu,xác lập được vị trí trong nền văn hóa nghệ thuật của Việt Nam.Thông tin về những giải thưởng ảnh quốc tế của nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam(NSNAVN) liên tiếp được đăng tải trên truyền thông…Nhưng ảnh nghệ thuật chưa được xem như một tài sản có giá trị cả tinh thần, vật chất của cá nhân và của quốc gia.

Ảnh đọat giải thưởng dùng làm gì?
Trong năm qua, trên các kênh truyền thông liên tiếp đưa tin những NSNAVN đọat các giải thưởng ảnh quốc tế.Chưa kể những giải thưởng ảnh trong nước từ chuyên nghiệp do Hội NSNAVN-VAPA tổ chức, đến các giải thưởng ảnh khu vực Bắc-Trung-Nam,đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long, Miền Tây Bắc, tỉnh, thành, các cơ quan truyền thông, cơ quan chuyên ngành…Nghĩa là có rất nhiều ảnh nghệ thuật đọat giải.
Có nhiều NSNAVN hiện đang giữ các kỷ luc ở VN như ở TP.HCM một NSNA đang ở vị trí hàng đầu với hơn 300 giải quốc tế, ở miền Trung một NSNA khác trong năm 2009 đã có trên 80 giải thưởng ảnh quốc tế, ngay cả ở miền Tây Nam Bộ cũng có một NSNA hiện đang nắm giữ hơn 100 giải thưởng…Song những bức ảnh đọat giải gần như không có một ảnh hưởng, hay tác động gì trong đời sống văn hóa nghệ thuật của công chúng trong nước.
Chỉ trong vòng 5 năm trở lại đây, cũng rất khó tính được số lượng cụ thể số ảnh đọat giải vì không hiếm những bức ảnh nghệ thuật được mang từ cuộc thi này sang cuộc thi khác và đọat giải.Nhưng đằng sau thông tin giải thưởng đó thì những bức ảnh đọat giải được dùng để làm gì? Triển lãm, đưa vào bảo tàng nghệ thuật, làm sách ảnh, bán, tặng…Hay lai tiếp tục mang đi thi và chỉ để thi và đăng báo khi đọat giải, để lấy danh tiếng đối với cá nhân???
VAPA cách năm đều có tổ chức triển lãm ảnh nghệ thuật đọat giải VAPA trong phạm vi các thành viên VAPA vào dịp Quốc khánh, hay VN-FIAP, nhưng sau triển lãm thì ảnh hoặc hòan trả chủ nhân hoặc cất vào kho, vì VAPA đến giờ này chưa có thư viện ảnh lưu trữ.
Ngòai ra rải rác ở các tỉnh, thành phố lớn cũng có vài triển lãm nhân một sự kiện kỷ niệm lễ lạc, hay sau cuộc thi ảnh, nhưng cũng chỉ là một họat động mang tính báo cáo, chưa thật sự trở thành sự kiện văn hóa giống các ngành văn hóa nghệ thuật khác như sân khấu, điện ảnh, âm nhạc, văn học, mỹ thuật…
Ảnh VN mang đi nước ngòai triển lãm thì chỉ như một lọai hình nghệ thuật kèm theo nhân một họat động văn hóa ngọai giao, và nó bị các lọai hình khác “đình đám”, ồn ào hơn như thời trang, ca múa nhạc dân tộc, múa rối nước… lấn át.
Cá nhân triển lãm ảnh nghệ thuật cũng không nhiều so với số lượng thành viên là hội viên VAPA.Ngay chính một NSNAVN hiện nắm trong tay trên 300 giải thưởng ảnh nghệ thuật quốc tế nhưng chưa có ý định triển lãm tác phẩm đọat giải của mình.Hay như một số “lão” NSNAVN suốt cuộc đời cầm máy với bao giải thưởng ảnh vẫn mơ có một triển lãm cá nhân mà chưa được.
Sách ảnh nghệ thuật nói chung, nếu tính trung bình hàng năm thì số lượng cũng không quá 10 đầu sách. Ngay như VAPA là nơi “sở hữu” trong tay kho ảnh nghệ thuật của các thành viên nhưng sách ảnh do VAPA sản xuất phát hành cũng rất hiếm, mỗi năm chỉ có thể đếm trên đầu 1 bàn tay.Cá nhân làm sách ảnh nếu không có tài trợ của một cơ quan hay tổ chức nào thì cũng rất khó ra sách.
Để tặng, cũng chỉ nhỏ lẻ nhân dịp lễ lạc hay sự kiện nào đó, và cũng chỉ là một vài tác phẩm…Có lẽ duy nhất có NSNA Trần Việt Văn là tặng tòan bộ tác phẩm trong triển lãm “Đạo & Đời “ ở Festival Huế 2008 cho Thư viện Liễu Quán-Tỉnh hội Phật giáo Thừa Thiên-Huế, hay tặng lại tòan bộ ảnh triển lãm trong bộ “Tướng trận thời bình”- Hà Nội, 2009 cho nhân vật ảnh của mình…
Cũng có một số bức ảnh nghệ thuật của NSNAVN đọat các giải thưởng cao ở nước ngòai, được trưng bày ở các bảo tàng của quốc gia hay của ban tổ chức cuộc thi đó. Nhưng số ảnh này không nhiều so với số lượng ảnh đọat giải thưởng quốc tế của VN.
Thật sự “cuộc sống” của những bức ảnh nghệ thuật, nhất là những bức ảnh đọat giải thưởng quốc tế và trong nước như thế nào,là một ẩn số vì nó không được hiện diện trước công chúng một cách thường xuyên như các lọai hình văn hóa nghệ thuật khác.
Và vì thế, giá trị của nó cũng như bị chìm khuất,ảnh hưởng của nó đối với đời sống văn hóa nghệ thuật của công chúng không rõ ràng. Có thể đặt một dấu hỏi không biết ảnh nghệ thuật dùng để làm gì?

VN chưa có bảo tàng ảnh nghệ thuật
Kể từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh thành lập ngành nhiếp ảnh ngày 15.3.1953 tới nay, thì việc lưu trữ ảnh như một thư viện có lẽ chỉ có duy nhất bên Thông tấn xã VN là được làm có hệ thống. Nhưng chủ yếu lại là ảnh mang tính báo chí, phần ảnh nghệ thuật bị lẫn vào không phân biệt.
Hội NSNAVN được thành lập kể từ tháng 12.1965 tới nay là hơn 44 năm nhưng chưa có một thư viện lưu trữ có hệ thống ảnh nghệ thuật của các NSNAVN nói riêng, những tác phẩm ảnh nghệ thuật của VN nói chung từ xưa tới nay.
Dư án xây dựng bảo tàng ảnh ở VN mãi tới năm 2008 mới được thực hiện ở phần xây dựng thuần túy trong kế họach 2 năm, nghĩa là tới năm 2010 sẽ hòan thành, theo dự kiến là: Diện tích 1.170m2, gồm khu nhà chính rộng 500m2 cao 8 tầng. Tầng 1 được dành làm khu vực triển lãm. Các tầng trên được sử dụng để tổ chức hội thảo, hội nghị và khu trừng bày các loại ảnh nghệ thuật, ảnh tài liệu VN từ khi nhiếp ảnh bắt đầu vào VN. Đặc biệt Trung tâm cũng sẽ tạo ngân hàng ảnh cung cấp cho thế giới và VN.
Nhưng cho tới giờ này , 3.2010, thì công trình xây dựng thô chưa hòan thiện. Bản thân các kế họach, dự án về tổ chức nhân sự,tổ chức sưu tầm,hệ thống lưu trữ tạo nên “cái ruột” của bảo tàng thì chưa thấy gì. Kể cả trong kế họach làm việc của Ban chấp hành nhiệm kỳ mới 2010-2015 của Hội NSNAVN cũng chưa thấy đề cập gì về nội dung này.
Trang web vapa.org.vn của Hội NSNAVN được thành lập cũng gần 10 năm, nhưng ngay cả việc lập một thư viện ảnh trên mạng cũng chưa có, mà chỉ “dừng” ở phạm vi “gallery” ảnh theo nhóm, bộ, hay cá nhân mà không thành một hệ thống.Việc liên kết với các trang web của cá nhân thành viên Hội NSNAVN cũng không có, bỏ phí một nguồn tìm kiếm, lưu trữ ảnh…
Ngòai ra, cho tới nay việc kết hợp với các bảo tàng nghệ thuật trong nước để có một phòng lưu trữ, trưng bày, triển lãm ảnh nghệ thuật , nhất là những bức ảnh có giá trị nghệ thuật cao như một tác phẩm nghệ thuật-tài sản của quốc gia, hầu như không có. Mà việc này ở nước ngòai, ngay cả những quốc gia trong khu vực châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản…, khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Philippine, Indonexia, Malayxia… đều đã thực hiện.
Còn việc trao đổi ảnh nghệ thuật của VN với các bảo tàng hay các phòng trưng bày ở nước ngòai thì hầu như không có.

VN chưa có một thị trường ảnh đúng nghĩa
Ảnh nghệ thuật VN hình như đứng ngòai dòng chảy của thị trường..
Có nhiều nguyên nhân, ngòai việc NSNAVN do đam mê nghệ thuật ánh sáng mà chấp nhận việc tốn kém về tài chính để theo đuổi thú chơi,việc mua bán ảnh chỉ xem như là vui vẻ không thành một nhu cầu kinh doanh hay quá bức thiết. Và ảnh nghệ thuật có lẽ được dùng duy nhất là để in lịch, mà không phải là phổ biến.
Một thực tế không biết buồn hay vui, nhưng những bức ảnh bưu thiếp được bán cho du khách thì đa phần của các nhiếp ảnh gia nước ngòai. Còn của trong nước, phần lớn là những bộ ảnh giới thiệu phong cảnh được in chất lượng kém,gần như không có giá trị. Rất ít bộ ảnh của các tác giả là NSNAVN, ngọai lệ có NSNA Đào Hoa Nữ là có nhiều ảnh bưu thiếp về Huế đẹp, in ấn sang trọng, “hút” hàng trong mấy dịp Festival ở Huế.
Một số NSNAVN lập trang web cá nhân để giới thiệu ảnh của mình trên mạng, ai thích ảnh nào liên lạc chính chủ nhân để mua. Cũng có một số trang web của một vài nhóm yêu thích nghệ thuật nhiếp ảnh lập ra và cho các thành viên được “chào” ảnh trên web…Thậm chí cũng có một Công ty lập một trang web mời gọi các NSNAVN gửi ảnh “chào” hàng để họ có thể lựa chọn và mua theo yêu cầu của khách hàng của họ.
Bức ảnh có giá nhất trong lịch sử nhiếp ảnh VN có lẽ là “Mặt trời trong lăng sáng tỏa”-NSNA Trần Lam, với giá kỷ lục 1triệu USD, nhưng là để làm từ thiện. Ảnh được xem như hàng hóa đặc biệt và để có thể “nuôi” được đam mê nghệ thuật có lẽ là NSNA Long Thành ở Nha Trang,nhà anh vừa là phòng trưng bày, vừa là cửa hàng, có bức ảnh anh đã “nhân bản” tới vài trăm tấm mà vẫn đắt hàng, nhưng tòan là khách nước ngòai mua, giá cững không quá 100USD/bức.
Vài NSNAVN khác thì có được sự đặt hàng hay mua ảnh treo trang trí trong các phòng khách lớn của một số khách sạn 3-5 sao ở Hà Nội, TP.HCM…
Gần đây nhất có lẽ có NSNA Hòang Thế Nhiệm là ý thức được việc ảnh nghệ thuật của mình là tài sản, nên đã có những đự án bước đầu về việc bán ảnh như một lọai hàng hóa đặc biệt.Riêng trong triển lãm ảnh “Bốn mùa” vừa diễn ra tại Hà Nội, có năm tác phẩm khổ 150x50 cm được khách chọn mua với giá 350USD/bức cùng gần 30 tập sách ảnh được bán với giá 50USD/tập (bộ 4 tập giá 200USD).
Theo như thông tin trên một số web ảnh của châu Âu, thì có một vài NSNAVN gần đây được các Gallery của họ bán hộ ảnh đã đọat giải thưởng quốc tế khi ảnh được trưng bày triển lãm.Giá ảnh chưa chia hoa hồng xê dịch từ 400-500USD/bức. Còn như có một tay máy tự do nào đó của VN nói rằng bán tại gallery ở Hà Nội 1000USD trở lên 1 bức ảnh thì cũng phải xem lại sự thật ra sao.
Nhưng suy cho cùng, rõ ràng có một suy nghĩ cả ở tầm vi mô lẫn vĩ mô, phía cá nhân NSNAVN và những người có trách nhiệm trong bộ môn nghệ thuật nhiếp ảnh ở VN chưa thấy rõ giá trị mang tính vật chất của những tác phẩm ảnh nghệ thuật trong thị trường như các tác phẩm nghệ thuật của các bộ môn khác.
Nên ảnh nghệ thuật chưa có được một giá trị đích thực tham gia vào trong đời sống văn hóa hiện tại ở VN . Ảnh vẫn chỉ là thú chơi đam mê, tìm kiếm vẻ đẹp để thưởng thức, nhưng để thành “hàng hóa” thì chưa có một thị trường thực sự.


Mỗi năm lại có thêm nhiều cuộc thi ảnh nghệ thuật,cả trong và ngòai nước, lại thêm nhiều tác phẩm ảnh đọat giải, và “kho” ảnh cứ mãi đầy lên, để “cất kho” không phát huy được giá trị của nó trong đời sống cả về tinh thần và vật chất có phải là một sự lãng phí một tài sản có nhiều giá trị???