Nhiếp ảnh Việt Nam-Những thách tức thời hội nhập

Nhiếp ảnh Việt Nam – Những thách thức thời hội nhập




Kể từ ngày 15/03/1953, khi Hồ Chủ Tịch ký sắc lệnh 147/NĐ thành lập “doanh nghiệp quốc gia chiếu bóng và chụp ảnh Việt Nam”, ngày này đã trở thành Truyền thống của Nhiếp ảnh Việt Nam (NAVN). 54 năm qua, NAVN đã có rất nhiều đóng góp cho sự nghiệp phát triển Văn hóa nghệ thuật cách mạng Việt Nam, được thế giới biết đến. Thời kỳ hội nhập toàn cầu, NAVN vừa phát huy truyền thống nhưng đồng thời đang đối mặt với nhiều thách thức mới để phát triển theo xu thế của thời đại.

Nghệ thuật nhiếp ảnh là một môn nghệ thuật non trẻ, mới hơn trăm năm, nhưng có những tính đặc thù riêng biệt không như các loại hình nghệ thuật khác. Nó mang đặc tính của kỹ thuật ghi hình trực tiếp, đặc tính thông tin thị giác, đặc tính của nghệ thuật tạo hình bằng ánh sáng, đặc tính của mỹ cảm thị giác mà con người tích lũy được.

Chúng ta có quyền tự hào rằng ngay từ những ngày đầu giành chính quyền với lòng yêu nước, các nhà NAVN được giác ngộ cách mạng đi theo hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống ngoại xâm bảo vệ độc lập. Họ đã ghi lại được nhiều hình ảnh quý giá về cuộc chiến đấu hào hùng của quân và dân ta, tạo dựng thành pho sử vàng bằng hình ảnh vô giá lưu danh muôn đời. Tài sản quý báu đó cũng là nền móng, mực thước cho sự phát triển NAVN từ trước tới nay và sau này. Giờ đây, sau hơn 30 năm hòa bình xây dựng, việc hội nhập quốc tế đang mở ra vận hội mới, thách thức mới, NAVN cũng không ra ngoài dòng chảy đó. Hội nhập và giao lưu quốc tế mở rộng, NAVN có nhiều cơ hội để phát triển. Nhiều khái niệm về nhiếp ảnh, những phương pháp thể hiện mới, những xu hướng mới trong phong cách nội dung nghệ thuật được du nhập, được thể nghiệm. Nhưng tất cả vẫn như đang dò dẫm trên con đường lạ với một tâm ý băn khoăn trăn trở làm sao không lạc đường, vẫn giữ được bản sắc của mình nhưng cùng chung con đường mọi người đang đi. Đó chính là thách thức đối với NAVN.

Hằng ngày chúng ta tiếp xúc, thông qua mọi phương tiện thông tin đại chúng như báo, tạp chí, internet… hàng ngàn tấm ảnh, nhưng có lẽ không nhớ tấm nào, hoặc có thể chỉ nhớ rất ít vài tấm thật sự ấn tượng về nội dung, về cảm xúc, về hình thức… Ngay cả trong nhiều cuộc triển lãm, mặc dù chủ đề khác nhau, không gian thời gian khác nhau nhưng nhiều bức ảnh vẫn na ná giống nhau một cách đơn điệu, nếu không muốn nói là bắt chước, lấy lại ý tưởng, thậm chí lấy nguyên bối cảnh. Vẫn là những đường nét ruộng bậc thang ngoằn ngoèo, cao nguyên núi đá, những sắc màu phiên chợ Tây Bắc, Bắc Hà,…, những vũ điệu của biển, của cát, của gió, những ruộng lúa, những cột điện, các chân dung bà già, bé thơ, thiếu nữ áo dài bên hoa… Ngay cả xem những ảnh được giải thưởng quốc tế 2006 và gần nhất 2/2007, thì vẫn là những bức ảnh cũ kỹ từ mấy năm trước “lê lết” hết cuộc thi này tới cuộc thi khác - thời gian…, đường về…, phơi chữ…, qua cầu khỉ, hạnh phúc, bà cháu,… Cả những nghệ sĩ NAVN tên tuổi với nhiều giải thưởng quốc tế và trong nước cũng không tìm được cho mình một ý tưởng mới, chủ đề mới, một tấm ảnh mới chụp để đi thi. Và tính từ năm 1975 đến nay thì ảnh Việt Nam hoàn toàn vắng bóng ở World Press Photo – một giải thưởng ảnh báo chí thế giới danh tiếng, dù năm nào cũng có cả trăm NSNAVN tham dự. Ảnh báo chí Việt Nam bị lu mờ, tuột dốc so với những năm tháng đất nước còn chiến tranh, ảnh báo chí Việt Nam ngày càng thiếu những ảnh “đinh”, “độc lập” có tính thuyết phục truyền cảm cao. Ảnh báo chí hôm nay gần như chỉ có mỗi một chức năng là minh họa bài viết. Phải chăng NAVN mà cụ thể là NSNAVN và những người chụp ảnh đã cạn kiệt ý tưởng, bế tắc nội dung đề tài, nghèo nàn trong hình thức thể hiện, không đủ kiến thức để phát triển, nhìn thấy những cái mới. Ngoại trừ việc áp dụng kỹ thuật công nghệ cao để “biến hóa – phù phép” những tấm ảnh từ thật thành giả. Có lẽ Việt Nam phải nghĩ tới một đội ngũ nhiếp ảnh chuyên nghiệp có kiến thức bài bản, được đào tạo chính quy.

Hội nhập, việc giao thoa trong mọi lĩnh vực là tất yếu, NAVN cũng vậy. Nhưng có lẽ chưa được trang bị kiến thức cần và đủ phải “gạn đục – khơi trong”, phải chọn lọc cái gì phù hợp, cái gì thích nghi, nên NAVN ở một góc nào đó đã le lói sự “đua đòi” bắt chước, lạm dụng sự đổi mới cách tân mà trở nên khó hiểu, lạ lẫm, xa rời thực tế cuộc sống đất nước hôm nay, thậm chí đi quá xa mục đích tiêu chí Nghệ thuật vị nhân sinh, giáo dục thẩm mỹ, đem chân-thiện-mỹ, tính nhân văn vào sống xã hội, cộng đồng. Ngay cả những người có nhiệm vụ thẩm định cũng lúng túng khi các ngọn sóng “hội nhập” ào ạt đổ vào. Chính họ cũng chưa chuẩn bị phải làm như thế nào mới là đúng. Vì thế họ nhìn hoặc là kiểu cũ – bị chê là lạc hậu, thiếu tính đổi mới nhưng rất an toàn; hoặc là nhắm mắt “phán” theo cảm quan thị giác đã bị đánh lừa bởi các xảo thuật được ngụy trang tinh vi từ kỹ thuật công nghệ cao. Các nhà lý luận phê bình NAVN cũng đang bị “hổng” về kiến thức lý luận phê bình nghệ thuật nhiếp ảnh thời kỳ hội nhập, không cập nhật thông tin, không theo kịp sự phát triển của thế giới, nên cứ loay hoay – họ thay vì định hướng cho NAVN trong thời kỳ mới, thì đôi khi lại làm chậm lại thậm chí thụt lùi sự phát triển hòa nhập của NAVN với thế giới – tạo nên sự hoang mang cho cả những NSNAVN không biết phải sáng tác như thế nào, thể hiện như thế nào.

“Quý hồ tinh bất quý hồ đa” – cũng là một thách thức của NAVN thời hội nhập. Ảnh nghệ thuật không còn là “độc quyền” của NSNAVN, của các phóng viên ảnh báo chí, của Hội NSNAVN. Ảnh nghệ thuật đã thành phong trào như nấm sau mưa, được hỗ trợ bởi công nghệ cao như máy chụp kỹ thuật số, phần mềm photoshop, đến các website, blog ảnh miễn phí, nên ai cũng có thể trở thành NSNA, ai cũng có thể mở triển lãm ảnh – và họ đã ngộ nhận đến mức hoang tưởng như một họa sĩ vừa mở triển lãm ảnh tập thể bạn bè tuyên bố: “Hiện nay ở Việt Nam chưa thực sự có tác phẩm nào được gọi là ảnh”?!? Chỉ có tác phẩm ảnh của họ mới thực sự là nghệ thuật với những hình ảnh sống sượng thô vụng, chưa đủ để minh họa cho một bài báo. Thời hội nhập – thị trường là mục đích để phát triển. Các công ty, doanh nghiệp, các tổ chức liên tiếp mở các cuộc thi ảnh theo tiêu chí quảng bá sản phẩm của mình – NAVN có thêm dòng ảnh phục vụ bán sản phẩm tiêu dùng. Không cần nói thì ai cũng hiểu chất lượng giá trị của ảnh như thế nào.

Chúng ta mới chỉ bước vào hội nhập không lâu, phía trước còn nhiều thách thức. Nếu không có sự tỉnh táo, dẫn đến thỏa hiệp, dễ dãi, thì tự mình đánh mất bản sắc riêng của mình – NAVN thời kỳ hội nhập cũng không thoát khỏi. Đối với nhiếp ảnh truyền thống là sự kế thừa phát huy để giữ gìn bảo tồn. Đối với nhiếp ảnh đương đại là tiếp thu chọn lọc để hòa nhập. Nhưng trên hết là làm sao luôn nghĩ luôn nhớ NAVN là của Việt Nam, của đất nước con người Việt Nam ./.

Hòai Hương